Vandaag stond fort Sint Pieter op het programma. Eén fort, dus een rechtstreeks ritje zonder speciaal naar buiten te kijken was voor Opa een reden  de auto te nemen. Louis stond al klaar toen Opa hem kwam ophalen. 'Hallo Opa,' zei Louis. 'Dáááág Lèwie-ke' zei Opa. Dat vond Louis geen leuke binnenkomer en hield even zijn mond. 

Opa hield niet zijn mond en begon te vertellen. 'Fort Sint Pieter is een van de twee forten die Maastricht rijk is. Dit is het oudste, van 1702. De oorsprong tot het bouwen ligt in de belegering van 1673. Op de noord-helling van de Sint Pietersberg, waar dus nu het fort is, had je toen ook al een prachtig uitzicht over de stad. En een prachtig uitzicht wil zeggen dat ook de vijand een pracht zicht had over de stad. Vaubon die toen de functie had van aanvaller, had dat ook door en plaatste 2 batterijen geschut op die plek. Dit droeg er aan bij dat uiteindelijk een bres in de muur werd geslagen en daarmee Maastricht in bezit van de fransen kwam. '

'In 1701 was Maastricht al weer een tijd in Staatse handen. Er kwam een dreiging vanuit het zuiden. Reden dat de toenmalige gouverneur Wolf aan commandant van Dopff voorstelde om een fort te bouwen op de noordhelling van de Sint Pietersberg. Van Dopff had in 1690 al enkele bastions gebouwd in de stad en had hier wel interesse in. In snelle tijd tekende van Dopff het fort en diende het in bij de Raad van State. Binnen een recordtijd van enkele dagen kwam al de toestemming en kon de aannemer beginnen met bouwen. En ook de aannemer had in een recordtijd alles weten te bouwen. Binnen het jaar was hij klaar.' 

'Echter, het bouwen was zo snel gegaan dat men vergeten was toestemming te vragen aan de prins-bisschop van Luik, de eigenaar van de grond. Er kwam een fel protest richting Den Haag. Een oplossing kwam er niet. Uiteindelijk werd pas in 1717 het verlossent woordje “OK” uitgesproken en was het opgelost.' 

Opa en Louis kwamen bij het fort. Via de Luikerweg reed Opa de helling op en stuurde even verder naar rechts om een nog steilere helling te nemen. Ze reden langs de parkeerplaats, langs het fort en kwamen aan het einde van de weg waar je met de auto kon komen. Daar stopte Opa dan toch eens een keer. 

Toen ze buiten de auto stonden zei Opa dat het fort zoals je dat van deze kant ziet, de achterkant van het fort is. 'De voorkant is helemaal vol gegroeid met bomen, maar die gaan Natuurmonumenten hoogstpersoonlijk zelf kappen.' 'Dat ze maar niet vergeten een bordje erbij te plaatsen' zei Louis.

'Kom maar mee' zei Opa, 'ik heb heel toevallig weer eens een sleutel aan mijn sleutelbos hangen. 'Het zag er allemaal een beetje onderkomen uit. Veel bomen en een goedkoop hekwerk dat zijn beste tijd al ver achter zich had.

Ze liepen de droge gracht van het fort in. Aan de buitenrand was een wandelpad gemaakt met aan de ene zijde het hoge goedkope hekwerk. In de buitenbocht, bij een caponnière was een deur die Opa open maakte. Ze kwamen in een kleine witgekalkte ruimte terecht waar ze de linker ruimte in inliepen Daar hingen weer enkele tekeningen aan de muur. Een ervan was van de vesting Maastricht in de laatste dagen en plattegronden van het fort. 

Louis staarde er even naar en begreep het wel. 'Kom, dan gaan we het fort in,' zei Opa. Ze liepen terug naar het halletje waar ze ook naar binnen gegaan waren en liepen door een trap af. De weg draaide naar rechts en weer naar links. Daar was weer een trap naar boven. 'Nu zijn we zeker onder de gracht door gegaan hè Opa?' ' Helemaal goed, en deze lange trap verraadt al dat we hoger in het fort komen.' De trap kwam uit in een rondgang waar ze verder door liepen. 

'Heb je toen we hier naar toe kwamen gezien dat er nu een restaurant gevestigd is in dit fort,' vroeg Opa. 'Ja, dat heb ik gezien,' zei Louis een beetje zuchtend. 'Iedereen weet toch dat het fort een restaurant is.' 'Nou' verdedigde Opa zich, 'in het fort klopt niet helemaal. Het restaurant is eigenlijk vóór het fort gebouwd. Want hier ga je namelijk het restaurant in,' zei Opa toen ze bij een hekwerk stonden met een trap erachter. Louis produceerde een zacht mm geluidje. 

'Deze gang achter je, draai je maar om, dan heb je de gang voor je, gaat helemaal tot de voorkant van het fort.' Ze liepen de brede gang door. Het plafond was rond gemetseld. Ze kwamen op een punt waar aan bieden kanten een smalle gang was. Opa liep de linker gang in die direct weer naar rechts draaide en uitkwam in een bredere doodlopende maar vooral vochtige gang. 'Kijk, dit is en kazemat, een bomvrije ruimte. Deze ruimte was bedoeld als opslagplaats voor bijvoorbeeld munitie of voedsel. Maar het bleek dat deze erg vochtig was en het voedsel snel beschimmelde. Er wordt ook beweerd dat deze ruimte gebruikt is als gevangenis.' Louis keek aandachtig naar de muur waar door de vocht een afzetting was ontstaan. Daarna wandelde hij vanzelf weer terug de gang in die van de voor naar de achterkant van het fort liep. 

Ze gingen, zonder iets te zeggen, links verder de gang in. 'Bij de volgende kruising' zei Opa 'zie je dat deze gang van de linker naar de rechterkant van het fort gaat. We komen hier dadelijk ook weer door.' Ze gingen verder de gang in en stopten vervolgens bij een waterput. 

'Omdat,' begon Opa te vertellen, 'dit een fort was, moest dit ook langere tijd van de buitenwereld afgesloten kunnen worden. En dus had je een eigen watervoorziening nodig. Vandaar dat men zo ongeveer op een hoog punt is begonnen een waterput te graven tot zo ongeveer iets dieper dan de Maasstand, want daar ligt het grondwaterpeil.' 

'Hierboven zie je een zwengel waaraan een emmer gehangen kan worden. Als je denkt dat dit water ophalen te langzaam gaat, kun je ook de wenteltrap nemen daar opzij. Die komt uit de in de grotten van de Sint Pietersberg en kun je met een emmer naar boven rennen, 90 treden.'

'Toen de vijand wist dat je via de berg ook het fort in zou kunnen, moest er ook op deze trap verdedigd kunnen worden. Dat moet je dan maar geloven Louis, ik ga hier niet naar beneden en terug. Onder werd ook gebruikt als opslagruimte.'

Ze liepen de gang door tot het einde. Daar was een schietgalerij. In de muur bevonden zich de schietgaten waar men kruislings naar buiten kon schieten. Dat schieten gebeurde nog niet met de mitrailleur maar met de ouderwetse musket. Buskruit in loop, aanduwen, lontje erbij, schietgat en pang, schoonmaken, buskruit in loop, aanduwen, lontje erbij, schietgat en pang, schoonmaken, buskruit in loop, aanduwen, lontje erbij, schietgat en pang, schoonmaken, enz. Richten deed men niet, gewoon die richting op en dan was de commandant al tevreden. 

Ze liepen de rechterkant op en kwamen vanzelf bij de gang die van links naar rechts ging. 'Opa,' vroeg Louis, zie ik het nu goed dat deze gangen later verstevigd zijn?' ' Dat klopt, bovenop ging ze zwaarder materiaal gebruiken en men vond het verstandiger om de gangen hier en daar te verstevigen. Dit is gebeurd rond de jaren 1820.' 

De gang die van rechts naar links ging liepen ze door en staken de gang over die van voor naar achter liep en waar de waterpunt was. Daar weer naar links en kwamen in een galerij uit waar diverse kanonnen stonden opgesteld. Dat het diverse verschillende kanonnen waren had te maken dat de oude verdwenen zijn en later  van overal vervangende exemplaren verzameld zijn om hier te kunnen plaatsen. Maar het gaf een goed beeld hoe dit in spannende tijden heeft uit gezien. '

'Waarom zitten hier wielen onder, die kanonnen kunnen toch nergens anders gebruikt worden dan hier,' vroeg Louis. 'Die kanonnen waren van een behoorlijk kaliber. Als er eerst buskruit in was gestopt, de kogel erop was gelegd en aangestoken, schoot het kanonnen naar achteren. Natuurlijk schoot de kogel recht de loop uit, dat voorop gesteld. Maar het kanon rolde naar achteren en kwam tegen de muur tot stilstand. Vandaar er ook die knop aan de achterkant van het kanon zit. De loop werd schoongemaakt en was dan weer klaar voor het volgende schot.'

Er hingen diverse attributen uit die tijd. Behalve het elektrisch lampjes, dat was van latere datum. Opa begon. 'Per kanon stonden verschillende mannen die ieder hun eigen taak hadden. Je kunt je voorstellen dat het wel een hoop herrie gaf als die zes kanonnen om de beurt hun zegje deden. Daarbij vonden die kerels het ook wel leuk om te schreeuwen. Niet dat ze naar een of andere vrouw schreeuwde die buiten langs liep, maar gewoon uit machogedrag. Mannen onder elkaar.' 

'Hoe vaak heeft het hier gebulderd Opa?'  'Nou,' antwoordde Opa, '240 keer in één nacht. In 1794 om precies te zijn. In 1748 is wel alles in gereedheid gebracht voor een aanval, maar de dreiging was kennelijk genoeg.' 'Hoeveel mensen liepen hier dan rond' vroeg Louis die nu alleen met Opa in de stille omgeving was. 'Eén kolonel, 16 officieren, 20 sergeants, 6 tamboers en 400 soldaten.' 

'Bij de aanval van 1794 zijn ze ook in de Sint Pietersberg geweest en hebben daar een ondergrondse ontploffing tot stand gebracht. Helemaal gelukt was het niet want bovengronds was er slechts een lichte verzakking en binnenin ontstond een koepel van 18 meter doorsnede. Daar kun je naar kijken maar het gebied zelf is nu instortingsgebied. Wel is het fort bij de aanval vanaf de Louwberg, waar nu de Apostelhoeve staat, de rechterkant van het fort volledig vernield.' 

De ruimtes waar de kanonnen hadden gestaan werden bekeken, tot helemaal aan de voorkant van het fort. 'Kom, dan gaan we hogerop kijken.' Ze liepen langs een trap die naar beneden ging en kwamen rechts langs een trap die ze naar boven liepen. Deze kwam uit boven op het dak van het fort. 

Daar stond veel gras en een geweldig uitzicht over Maastricht. 'Bij goed helder weer kun je wel tientallen kilometers ver kijken' zei Opa.. Er was een bouwwerkje met in het midden een gemetselde gang. Dat liepen ze door en kwamen uit in een galerij. Het was te zien dat er meer bouwwerken waren geweest. Deels zag het dak eruit als een ruïne, andere delen waren weer opgeknapt. Helemaal bovenop was iets van beton gebouwd. Opa: 'In de laatste oorlog hier,  40-45, had hier de luchtbeschermingsdienst een uitkijkpost die net als het uitkijktorentje op het Dinghuis keken naar vijandige vliegtuigen. Mochten die aankomen werd er luchtalarm gegeven en konden de mensen in de stad naar veiligere oorden vluchten. Vroeger was het nog hoger maar dat was voor de vijand te makkelijk om als richtpunt te gebruiken. Hoogstwaarschijnlijk heeft in de oorlog hier ook luchtafweergeschut gestaan van Duitsers. '

Louis begon een beetje te gapen van al die informatie. Toch had hij nog een vraag aan Opa. 'Hoe eenzaam stond dit fort vroeger in de omgeving.'  'Waar nu het politiebureau staat was de stad met verdedigingswerk Brunswijck. Die bomen aan de bergkant waren er ook niet. En verder kon het fort een tijdje van de buitenwereld afgesloten worden als dat nodig mocht zijn. Er was wel een ondergrondse verbinding tussen fort en buitenwereld, van honderd meter. Die is in 1817 ingestort en daarna hebben ze de huidige gangen gemaakt. '

'Ik heb het wel gezien' zei Louis. 'Dan gaan we naar beneden' sprak Opa die het wel begreep.  Trap naar beneden, links tot de trap onder de droge gracht door om weer bij de wit gekalkte ruimte uit te komen. 'Weet je dat hier en verder in zo´n ruimte nog mensen hebben gewoond?' Vroeg Opa. 'Nee', zei Louis 'maar lijkt me wel koud, vochtig en lastig als al die bezoekers van het fort je slaapkamer komen bekijken.' Opa zei even niets meer. Buiten keek Opa nog even naar de gracht en oude voorkant van het fort terwijl Louis bleef staan. Opa kwam terug. 'Weet je Louis,' probeerde Opa, 'dat er sinds 1936 een horecabestemming is in het fort?'  ' Nee,' zei Louis met een duidelijke nadruk op nee. Opa begreep wat Louis bedoelde. 'Weet je dat het fort binnenkort wordt opgeknapt, in zijn oorspronkelijke staat komt en er een bezoekercentrum komt.' ' Dan kan niet Opa,' zei Louis weer met een lichte overtreffende ergernis in zijn stem, 'want oorspronkelijk was er geen bezoekerscentrum, zo gastvrij waren ze niet.' 

Louis had ondertussen voorlopig even genoeg begreep Opa. Louis werd netjes thuis afgeleverd. Opa was in ieder geval blij dat Louis die interesse heeft getoond die Louis ook getoond heeft. Opa had het fijn gevonden Louis alles te laten zien. En Louis ook. 'Heb je al eens van Willem gehoord,' 'die Willem uit 1815?' Vroeg Opa. Louis glimlachte. 'U bedoelt Fort Willem' vroeg Louis? 'Ja' zei Opa enthousiast. 'Andere keer,' zei Louis…

NASCHRIFT:

Inmiddels heeft er tussen 2006 tot 2014 een restauratie van het fort plaatsgevonden. De feestzaal aan de rugzijde is verdwenen, er is een groter parkeerplaats aangeleged en diverse oude elementen zijn weer in ere hersteld. Tijdens de reaturatie kwam bij de entree een onbekende waterput tevoorschijn die weer in ere is hersteld en kwam men de oude toegangspoort weer tegen. Deze oude poort staat nu in het fort opgesteld en is een nieuwe poort nagemaakt en geplaatst.

Rebo©2004